حفاظت در برابر اشعه

حفاظت در برابر اشعه

زیر نظر سازمان انرژی اتمی

برگزاری دوره های حفاظت د برابر اشعه مقدماتی و پیشرفته ویژه مراکز پزشکی و صنعتی با اعطای مدرک از سازمان انرژی اتمی ایران.

این دوره ها معمولا به صورت فصلی برگزار می شوند.

حفاظت در برابر اشعه شامل دو دوره می باشد :

  • دوره مقدماتی : همه افراد دارای مدرک حداقل دیپلم میتوانند این دوره را بگذرانند .
  • دوره پیشرفته : مختص کارشناسان و کارشناسان ارشد رشته های رادیولوژی، پرتو پزشکی ، مهندسی هسته ای ، فیزیک پزشکی ، کاربرد پرتو

برای اطلاع دقیق از زمان های برگزاری و شرایط آن با مجموعه تماس حاصل فرمایید و یا درخواست خود را از طریق فضاهای مجازی اعلام کنید تا در اولین فرصت با شما هماهنگی های لازم انجام شود.

فلسفه حفاظت در برابر اشعه :

حفاظت انسان و محیط زیست در برابر اثرات زیان بار مواد پرتو زا دستگاه های پرتو ساز از طریق وضع قوانین و مقررات مربوطه و همچنین کنترل و نظارت بر رعایت آن ها علم فیزیک بهداشت نامیده می شود . حفاظت در برابر اشعه در واقع حرفه ای است که انسان ، محیط زیست . نسل های آینده را در برابر اثرات بیولوژیکی پرتوها براساس اصول علمی تدوین شده در دانش فیزیک بهداشت برعهده دارد . با وجود اینکه کاربرد پرتوهای یونساز در امور مختلف بسیار مفید و بعضا منحصر به فرد می باشد. لیکن عدم رعایت نکات ایمنی می تواند خطرات جدی برای کارکنان – مردم – محیط زیست و حتی نسل های آینده به همراه داشته باشد. خطرات بالقوه اینگونه پرتوها بلافاصله برای شناخت مواد پرتوزا در بیش از یکصدسال پیش کشف گردیده است .

با پیشرفت در زمینه شناسایی خطرات و توانایی در اندازه گیری پرتوهای یونساز، رهنمود های مربوطه در خصوص اقدامات حفاظتی رو به گسترش و توسعه نهاده ، به طور کلی هدف از حفاظت در برابر اشعه استفاده از مزایای کاربرد پرتوها در زمینه گوناگون و کاهش هرچه بیشتر خطرات ناشی از اثرات آن بر روی کارکنان ، مردم، محیط زیست و نسل های آینده می باشد.

پس از کشف دستگاه های یونساز و مواد پرتوزا در حدود صدسال پیش همراه با گسترش کاربرد این دستگاه ها و مواد ، اثرات زیانبار پرتوهای یونساز نیز شناسایی گردید و بررسی این اثرات بر روی انسان توسط کمیته ها و مجامع مختلف علمی و با پیشرفت علوم و تکنولوژی هسته ای روزبه روز بیشتر می شود .

نکات ایمنی و توصیه های حفاظتی در برابر پرتو در مراکز رادیولوژی :

مخاطرات پرتوهای یونساز و غیر یونساز به طور خلاصه جهت استفاده به شرح ذیل می باشد :

اشعه چیست ؟

شکلی از انرژی که در خلا یا ماده منتشر می شود و با توجه به میزان انرژی دارای قدرت نفوذ در ماده است .

انواع اشعه :

1) اشعه یونساز

2) اشعه غیر یونساز

1) اشعه یونساز : پرتوهایی نظیر اشعه ایکس و گاما هستند و پرتوهای یونساز قادر به یونیزه کردن ماده و نسوج هستند .

انساج حساس به پرتو : مغز استخوان – سلول های جنسی – بافت های لنفاوی – مخاط دستگاه گوارش و گلو – اپیدرم پوست – فولیکول های مو

اثرات پرتوهای یونساز :

  • آسیب به مراکز خونساز
  • آسیب به دستگاه گوارش
  • آسیب به دستگاه اعصاب مرکزی و عوارضی مثل آب مروارید – سرطان های مختلف – کوتاه شدن عمر – ریزش مو و …

 حفاظت در برابر اشعه یونساز :

رعایت موارد ایمنی و بهداشتی و رعایت سه عامل :

  • کاهش یافتن زمان پرتوگیری فرد
  • ایجاد فاصله بین منبع تولید اشعه فرد
  • استفاده از حفاظ و صفحات جاذب پرتو که عمدتا سرب و بتون است .

انساج مقاوم به پرتو :

غضروف و نسج های استخوانی ، عضلات یا بافت های عضلانی و بافت های عصبی

2) اشعه غیر یونساز :

بخشی از اشعه است که انرژی آن برای یونیزه کردن ماده و نسج کافی نیست نظیر اشعه ماوراء بنفش و اشع مادون قرمز .

اشعه ماوراء بنفش :

منابع تولید اشعه ماورا بنفش :

منابع طبیعی مانند خورشید و منابع مصنوعی نظیر قوس الکتریکی ، جوشکاری برق و … است .

افراد در معرض خطر اشعه ماوراء بنفش :

کارگرانی نظیر کشاورزان ، کارگران ساختمانی و جاده سازی ، نامه رسان ها ، ماموران راهنمایی و رانندگی و کلیه افرادی که به اقتضای شغل خود در زیر آفتاب و فضای باز کار می کنند .

اثرات اشعه ماوراء بنفش :

بیشترین اثر بر روی پوست است ، تیرگی پوست ، کم شدن عرق ، و تابش مستمر اشعه سبب قرمزی پوست ، تاول ، پوسته شدن و سوختگی های درجه اول و دوم و در نهایت سرطان پوست می شود .

اثر بر روی چشم ، تابش اشعه ماوراء بنفش نظیر نور خورشید یا اشعه جوشکار و … بر چشم باعث نور ترسی ، درد چشم و التهاب ملتحمه چشم می شود

اشعه مادون قرمز :

خورشید و کلیه اجسام ملتحب منبع تولید مادون قرمز هستند .

افراد در معرض خطر :

کارگران ریخته گری ، جوشکاری ، کوره های آهنگری ، صنایع شیشه و بلور سازی و کلیه کارگرانی که به اقتضای شغل خود محبور به نگاه کردن مستمر به ماده مذاب و یا فلزات گداخته که از خود اشعه ساطع می کنند هستند .

اثرات اشعه مادون قرمز :

بیشترین اثر اشعه مادون قرمز بر چشم است . تاثیر اشعه بر عدسی چشم سبب بالارفتن درجه حرارت نسج عدسی چشم می شود و تولید آب مروارید می کند . آب مروارید ناشی از اشعه قابل تشخیص است و سن ابتلا به آب مروارید با سابقه کار و نوع کار مرتبط است .

اثر بر پوست :

از عوارض مهم پرتومادون قرمز بر پوست ایجاد سوختگی و تیرگی پوست است .

پیشگیری از عوارض اشعه ماوراء بنفش و مادون قرمز :

  • ایجاد فاصله بین منبع تولید اشعه و کارگر
  • محصور کردن و ماجب گردانیدن اطراف منبع اشعه
  • استفاده از وسایل حفاظت فردی
  • پر کاربرد ترین نقاب صورت به خصوص در مورد جوشکاری
  • استفاده از عینک مخصوص با لنز مرغوب
  • دستکش حفاظتی و پیشبند
  • پوشاندن قسمت های باز بدن در معرض تماس با اشعه

حفاظت کارکنان پرتوکار ، غیر پرتوکار و مردم :

مقررات کلی :

حفاظت کارکنان پرتو کار و مردم با رعایت اصول پایه حفاظت در برابر اشعه بر اساس 3 اصل توجیه پذیری ، بهینه سازی و حدود دز باید اطمینان حاصل شود .

توجیه پذیری :

هیچگونه پرتویی و یا استفاده از منبع آن جایز نیست مگر سود آن برای افراد یا جامعه ای که پرتوگیری می نمایند . در مقایسه با خطرات احتمالی با در نظر گرفتن موازین اقتصادی و اجتماعی و سایر عوامل آشکار باشد . بدین منظور متقاضی مجوز باید اطلاعات و مدارک کافی مبنی بر توجه سود حاصل از انجام فعالیت پرتویی در مقایسه با زیان های آن تهیه و به واحد قانونی ارائه نماید .

توجه : فعالیت پرتویی زیر در صورتی که با افزایش مواد پرتوزا یا پرتوزا کردن محصولات همراه باشد قابل توجیه نیست .

الف ) فعالیت های پرتویی در زمینه مواد غذایی ، آشامیدنی و یا اجناس یا هر محصول مشابهی که به واسطه ی آن مواد پرتوزا بتوانند از طریق شخص ، بلع و جذب پوستی یا استعمال وارد بدن انسان شوند . بدیهی است فعالیت های پرتویی موجه در پزشکی مستثنی هستند .

ب) فعالیت پرتویی در زمینه استفاده غیر ضروری پرتو ها و یا مواد پرتو زا ها و یا مواد پرتوزا در اجناس و محصولات نظیر اسباب بازی ها ، جواهر یا زینت آلات و …

ج) سایر فعالیت های پرتویی که بنا به تشخیص واحد قانونی توجیه پذیر نباشد .

بهینه سازی :

الف) پس از انتخاب روش تشخیصی مناسب باید متد تصویر برداری ، شکل ازمایش ، فاکتور های تکنیکی مورد استفاده بهینه گردد.

ب) دارنده پروانه باید از دز تقریبی بیمار حاصل از کلیه آزمایش هایی که با استفاد از اشعه ایکس که در مرکزش انجام می شود اطلاع داشته باشد .

ج) آزمایش هایی با احتمال دز بالا برای بیمار (مانند سی تی ) می تواند پس از ارزیابی توجیه پذیری توسط رادیولوژیست برای هر بیمار انجام شود.

د) نیاز به تکرار آزمایش های پرتو تشخیصی بر اثر دادن وضعیت دهی نا مناسب به بیمار و یا عملکر او

میزان دز مجاز :

کارکنان پرتونگار                              20msv/year

مردم عادی                                       1msv/year

کارآموزان در سنین 18-16 سالگی           6msv/year

کارکنان غیر پرتوکار و مردم نباید درهنگام پرتودهی در اتاق دستگاه اشعه ایکس حضور داشته باشند مگرآنکه این حضور الزامی باشد . در غیاب همراهان بیمار ( به استثنای خانم های باردار) استفاده از کارکنان غیر پرتوکار برای کمک به بیمار در هنگام پرتونگاری قابل قبول است اما در این صورت باید از تماس وسایل حفاظتی استفاده نمایند و روش ها به کار برده شود تا دز دریافتی آنها کمینه شود (حداقل) باید دقت نمود که از یکی از کارکنان همیشه استفاده نشود و خانم های باردار نیز هیچگاه نباید این نقش را بعهده گیرند .

میزان دز مجاز :

کارکنان پرتونگار                              20msv/year

مردم عادی                                       1msv/year

کارآموزان در سنین 18-16 سالگی           6msv/year

کارکنان غیر پرتوکار و مردم نباید درهنگام پرتودهی در اتاق دستگاه اشعه ایکس حضور داشته باشند مگرآنکه این حضور الزامی باشد . در غیاب همراهان بیمار ( به استثنای خانم های باردار) استفاده از کارکنان غیر پرتوکار برای کمک به بیمار در هنگام پرتونگاری قابل قبول است اما در این صورت باید از تماس وسایل حفاظتی استفاده نمایند و روش ها به کار برده شود تا دز دریافتی آنها کمینه شود (حداقل) باید دقت نمود که از یکی از کارکنان همیشه استفاده نشود و خانم های باردار نیز هیچگاه نباید این نقش را بعهده گیرند .

حفاظت کارکنان پرتو کار :

نکات مهم در مورد حفاظت کارکنان پرتو کار :

  • فقط افرادی که حضور آن ها برای کمک به بیمار ضروری است و یا برای مقاصد آموزشی باید حضور داشته باشند می توانند در هنگام پرتودهی در اتاق حضور داشته باشند .
  • حفاظ های متحرک یا قابل تنظیم یا ثابت باید در محل حضور کارکنان در حین پرتودهی وجود داشته باشند .
  • باید روش هایی اتخاذ گردد تا اطمینان حاصل شود که آهنگ دز در اتاق کنترل به گونه ای کنترل شده است که پرتوگیری شغلی به میزان قابل ملاحظه ای از حدود دز کمتر است این امر معمولا با حفاظ گذاری اتاق کنترل امکان پذیر است .

حفاظت افرادی که بیمار یا دریافت کننده تصویر را نگه می دارند :

  • هیچ شخصی نباید بیمار ، کاست فیلم و یا سایر وسایل تصویر برداری یا لامپ اشعه ایکس را در هنگام پرتودهی نگه دارد مگر آن که هیچ روش دیگری برای بدست آوردن تصویری که از نظر تشخیص سودمند باشد وجود نداشته باشد.
  • نگه داشتن بیمار و کاست فیلم در هنگام پرتو دهی توسط همراه بیمار انجام شود . درصورتیکه این امر قابل حصول نبود توسط کارکنان غیر پرتوکار یا کارکنان پرتوکار به صورت داوطلب صورت پذیرد . توصیه می گردد که افراد غیر پرتوکار به نوبت برای این کار انتخاب شوند و نباید همیشه از یک نفر استفاده نمود . از خانم های باردار و افراد زیر 18 سال نیز استفاده کرد .
  • هر کسی در هنگام پرتودهی بیمار و یا کاست فیلم را نگه می دارد ، باید روپوش سربی بپوشد و در مواقعی که عملی است باید از دستکش سربی نیز استفاده گردد . هیچ قسمتی از بدن این افراد نباید در مقابل پرتوهای اولیه قرار گیرد ، حتی اگر با لباس های حفاظتی نیز پوشیده شده باشد .

کارکنانی که با دستگاه ایکس قابل حمل و متحرک کار می کنند باید از روپوش های سربی که حداقل معادل 0/25 میلی متر سرب باشد استفاده نمایند . روپوش ها و دستکش های سربی اضافه باید همیشه برای دستگاه های ایکس قابل حمل و متحرک در دسترس باشد تا در مواقعی که نیاز هست بیمار ثابت نگه داشته شود یا به هر علت دیگری که بیمار به همراه دارد مورد استفاده قرار گیرد .

پرتو دهی در خانم هایی که در سنین باروری قرار دارند :

  • باید از انجام رادیوگرافی های تشخیصی خصوصا رادیوگرافی از ناحیه لگن خانم هایی که احتمال باردار بودن آن ها وجود دارد ، خودداری به عمل آید مگر در مواردی که یک فوریت پزشکی برای فرد باردار وجود داشته باشد .
  • درصورت امکان باید چنانچه خانمی تاریخ دقیق عادت ماهانه خود را فراموش کرده باشد یا مدتی از زمان مقرر عادت ماهیانه اش دیرکرد داشته باشد حامله محسوب گردد.
  • به منظور کاهش پرتوگیری ناخواسته جنین ، باید تابلوهای هشدار دهنده ای که با مضمون جملات زیر در محدوده بخش رادیولوژی (مثل رختکن) نصب گردد.

 

توجه :اگر احتمال می دهید که باردار هستید قبل از عکسبرداری پرتوکار را مطلع نمائید .

باید پرتو کار موضوع را به اطلاع رادیولوژیست (متخصص بخش) برساند تا ایشان در خصوص انجام رادیوگرافی یا انتخاب روش تشخیصی و یا به تاخیر انداختن رادیوگرافی تصمیم گیری نماید .